چرا سه تار من ۲۵ پرده نیست؟ تفاوت سه تارهای ۲۵، ۲۶، ۲۷ و ۲۸ پرده

فرض کنید به تازگی یک سه تار خریده اید و با ذوق و شوق مشغول یادگیری آن هستید. در یکی از آموزش ها، استاد می گوید برای نواختن یک نت مشخص، انگشتتان را روی پرده نهم بگذارید. شما هم دسته ساز را می شمارید، اما هرچه جلوتر می روید، می بینید آن نت روی پرده دهم قرار گرفته است! دوباره می شمارید و باز هم همان عدد به دست می آید.

شاید هم در یک آموزش دیگر، استاد از سه تار خودش نام می برد و می گوید ساز من ۲۶ پرده دارد، در حالی که شما همیشه شنیده اید سه تار استاندارد ۲۵ پرده است. بالاخره کدام درست است؟ آیا ساز شما پرده اضافه دارد؟ آیا سه تار ۲۸ پرده ای ساز کامل تری است؟ اصلا این پرده های اضافه چه کاربردی دارند؟

این پرسش ها برای بسیاری از هنرجویان سه تار پیش می آید و گاهی آن قدر ذهنشان را درگیر می کند که در تطبیق آموزش ها با ساز خودشان دچار سردرگمی می شوند. اما ماجرا بسیار ساده تر از چیزی است که به نظر می رسد. برای فهمیدن آن، کافی است ابتدا با الگوی استاندارد پرده بندی سه تار آشنا شوید.

سه تار استاندارد چند پرده دارد؟

مبنای پرده بندی سه تار، الگوی ۲۵ پرده ای است. یعنی در شکل استاندارد این ساز، ۲۵ پرده روی دسته بسته می شود و جایگاه نت ها بر اساس همین الگو مشخص است.

البته برای شناخت پرده ها نباید فقط به شماره آن ها توجه کنید؛ نام هر پرده و صدایی که از آن به دست می آید اهمیت بیشتری دارد. ممکن است شماره یک پرده در دو ساز متفاوت باشد، اما صدایی که از آن انتظار داریم یکسان باشد.

نکته مهم این است که الگوی ۲۵ پرده ای، مبنای شمارش و آموزش پرده های سه تار است. پس اگر ساز شما تعداد بیشتری پرده دارد، به معنی اشتباه بودن این الگو یا خراب بودن سازتان نیست.

پرده شناسی سه تار

چرا بعضی سه تارها ۲۶، ۲۷ یا ۲۸ پرده دارند؟

حالا به بخش اصلی ماجرا می رسیم. الگوی استاندارد سه تار ۲۵ پرده است، اما این به آن معنا نیست که همه سازها دقیقا با همین تعداد پرده ساخته می شوند. گاهی سازنده با توجه به سفارش نوازنده، پرده های بیشتری روی دسته می بندد و گاهی خود نوازنده به دلیل سلیقه شخصی یا نیازهای اجرایی اش ترجیح می دهد سازش پرده های اضافه داشته باشد.

برای مثال، نوازنده ای مثل استاد علی اقبال ممکن است برای اجرای راحت تر بعضی قطعات، یک یا چند پرده فرعی به سازش اضافه کند. به جز ایجاد فواصل بیشتر، این پرده ها در برخی قطعات پاپ یا حتی آثار جز نیز کاربرد دارند و امکان اجرای نت های بیشتری را در اختیار نوازنده می گذارند. بنابراین، تعداد پرده های سه تار فقط به یک الگوی ثابت محدود نیست و تا حدی به شیوه نوازندگی و نیازهای موسیقایی صاحب ساز هم بستگی دارد.

این پرده ها معمولا در سه ناحیه از دسته ساز دیده می شوند:

1. اضافه شدن یک پرده در بالادسته

یکی از حالت های رایج، اضافه شدن پرده رِ بمل در قسمت بالادسته است. در الگوی استاندارد، پرده بندی از رِ کرن آغاز می شود؛ اما اگر یک پرده رِ بمل هم بالاتر از آن بسته شود، تعداد پرده های ساز از ۲۵ به ۲۶ می رسد.

همین یک پرده اضافه، گاهی باعث اختلاف در شماره گذاری نت ها می شود. برای مثال، در یک سه تار استاندارد، نت سل روی پرده نهم قرار دارد؛ اما اگر پرده رِ بمل به ابتدای الگو اضافه شده باشد، جایگاه همان نت در شمارش ساز به پرده دهم منتقل می شود.

پس اگر در آموزش استاد می شنوید که نت سل روی پرده دهم است، اما روی ساز شما پرده نهم قرار دارد، لزوما هیچ کدام اشتباه نمی کنید. تفاوت فقط به وجود یا نبودن آن پرده اضافه مربوط است.

۲. اضافه شدن یک پرده بین فا و سل در میان دسته

در الگوی استاندارد، فاصله میان فا و سل با دو پرده مشخص می شود. اما بعضی سازندگان یک پرده دیگر هم در این محدوده می بندند.

در این حالت جایگاه پرده ای اضافه هم در این فاصله خواهیم داشت. با اضافه شدن این پرده، تعداد پرده های ساز یک عدد دیگر افزایش پیدا می کند.

اگر ساز شما هم در فاصله فا تا سل یک پرده بیشتر دارد، این تفاوت را به عنوان بخشی از پرده بندی تکمیلی ساز بشناسید؛ نه نشانه ای از ایراد در ساخت آن.

3. اضافه شدن یک پرده در قسمت پایین دسته

در بعضی سه تارها، علاوه بر دو محل قبلی، یک پرده دیگر نیز در قسمت پایین تر دسته بسته می شود. این پرده در نمونه ای که استاد علی اقبال نشان می دهد، رِ بمل است.

با اضافه شدن این پرده، تعداد پرده های ساز به ۲۸ می رسد. به همین دلیل، وقتی از سه تار ۲۶، ۲۷ یا ۲۸ پرده صحبت می کنیم، منظور سازهایی است که به ترتیب یک، دو یا سه پرده فرعی به الگوی استاندارد آن ها اضافه شده است. البته این پرده ها لزوما در همه سازها در جایگاه های یکسانی قرار ندارند؛ ممکن است یک ساز فقط پرده رِ بمل بالا دسته را داشته باشد و ساز دیگری علاوه بر آن، در فاصله فا تا سل یا قسمت پایین تر دسته نیز پرده های تکمیلی داشته باشد.

پس تفاوت تعداد پرده ها به محل و تعداد این پرده های اضافه برمی گردد، نه به تغییر الگوی اصلی پرده بندی سه تار.

چرا شماره پرده ها در آموزش استاد با ساز من فرق دارد؟

حالا که با پرده های اضافه آشنا شدید، احتمالا دلیل اختلاف شماره ها را بهتر متوجه شده اید.

فرض کنید در یک آموزش سه تار، استاد می گوید نت سل روی پرده دهم قرار دارد. شما سازتان را برمی دارید و با شمارش پرده ها متوجه می شوید سل روی پرده نهم است. در چنین شرایطی، اولین چیزی که باید بررسی کنید، وجود پرده اضافه در بالا دسته ساز است.

اگر ساز استاد یک پرده رِ بمل اضافه داشته باشد، شماره پرده های بعدی در شمارش او با ساز شما متفاوت خواهد بود. در نتیجه، ممکن است نت فا در ساز او روی پرده هفتم قرار بگیرد، در حالی که در ساز شما شماره دیگری داشته باشد.

این اختلاف به معنای تفاوت در صدای نت یا اشتباه بودن آموزش نیست. شماره گذاری فقط به تعداد و ترتیب پرده های بسته شده روی همان ساز بستگی دارد.

بنابراین، هنگام یادگیری سه تار، نام نت و صدای آن را ملاک اصلی قرار دهید و شماره پرده را با توجه به الگوی ساز خودتان تطبیق دهید. اگر الگوی استاندارد ۲۵ پرده ای را بشناسید، پیدا کردن نت ها روی سازهای دارای پرده اضافه هم برایتان دشوار نخواهد بود.

در تصویر زیر پرده های سه تار در استاندار 25 پرده ای را مشاهده می کنید:

آیا سه تار ۲۸ پرده بهتر از سه تار ۲۵ پرده است؟

خیر. تعداد بیشتر پرده ها به تنهایی نشانه کیفیت بالاتر ساز نیست.

پرده های اضافه فقط امکانات بیشتری برای اجرای بعضی نت ها و فواصل در اختیار نوازنده می گذارند. این ویژگی به خصوص در اجرای برخی قطعات پاپ، جز یا آثاری با فواصل متفاوت کاربرد دارد؛ اما برای نواختن بخش بزرگی از قطعات و تمرین های رایج سه تار، همان الگوی استاندارد ۲۵ پرده ای کافی است.

کیفیت یک سه تار را باید با معیارهایی مثل کیفیت ساخت، صدادهی، دقت پرده بندی، راحتی نوازندگی و وضعیت کلی ساز سنجید؛ نه با تعداد پرده های آن.

پس اگر قصد خرید سه تار دارید، صرفا به دنبال ساز ۲۸ پرده ای نباشید. یک ساز خوش ساخت و خوش صدا با پرده بندی استاندارد، انتخاب بسیار مناسبی برای شروع و ادامه مسیر نوازندگی است.

با پرده های اضافه سه تار چه کار کنیم؟

اگر سه تار شما ۲۶، ۲۷ یا ۲۸ پرده دارد، لازم نیست از همان ابتدا تمام پرده های اضافه را وارد تمرین هایتان کنید. بهتر است ابتدا الگوی استاندارد ۲۵ پرده ای را یاد بگیرید و جای نت ها را روی ساز بشناسید.

پرده های اضافه را فعلا نادیده بگیرید و تمرین هایتان را طبق همان الگوی اصلی پیش ببرید. هر زمان در قطعه ای به نت یا فاصله ای نیاز داشتید که با پرده های استاندارد قابل اجرا نبود، آن وقت سراغ پرده های تکمیلی بروید.

حتی می توانید آن ها را با خیال راحت باز کنید. فقط اگر تصمیم به باز کردنشان دارید، مراقب باشید به سیم ها و دسته ساز آسیبی نرسد.

جمع بندی؛ برای شناخت پرده های سه تار، اول الگوی ۲۵ پرده ای را یاد بگیرید

اگر سه تار شما ۲۶، ۲۷ یا ۲۸ پرده دارد، جای نگرانی نیست. مبنای استاندارد پرده بندی این ساز همچنان ۲۵ پرده است و پرده های بیشتر، جایگاه های تکمیلی هستند که برای اجرای بعضی نت ها و فواصل به ساز اضافه شده اند.

مهم ترین نکته این است که نام نت ها را بشناسید و بدانید پرده های اضافه در کدام قسمت دسته قرار گرفته اند. در این صورت، حتی اگر شماره گذاری ساز شما با ساز استاد تفاوت داشته باشد، به راحتی می توانید آموزش ها را دنبال کنید.

استاد علی اقبال در ویدیوی آموزشی خود، این موضوع را با نمایش مستقیم پرده های ساز و مقایسه جایگاه آن ها توضیح می دهد. اگر هنوز درباره محل پرده های اضافه یا تفاوت شماره گذاری آن ها سؤال دارید، تماشای این ویدیو در کنار نقشه پرده شناسی سه تار، تصویر روشن تری از موضوع به شما می دهد.