چرا صدای ضبط شده‌مان با صدایی که خودمان می‌شنویم فرق دارد؟

احتمالا برای شما هم پیش آمده که یک ویس ضبط کنید، قبل از فرستادن به آن گوش بدهید و با تعجب بگویید: «واقعا صدای من این شکلیه؟!»

برای کسانی که تازه وارد مسیر یادگیری آواز شده‌اند، این چالش حتی جدی‌تر هم می‌شود. وقتی هنرجوها تمرین‌های آوازی خودشان را ضبط می‌کنند تا با دقت به آن گوش بدهند، تازه متوجه می‌شوند صدایی که ضبط شده چقدر با آن صدای پرحجم و دلنشینی که حین خواندن در سرشان می‌پیچد فاصله دارد؛ موضوعی که گاهی حسابی دلسردشان می‌کند.

اما خبر خوب اینجاست: نه صدای شما بد است و نه گوش‌هایتان به شما دروغ می‌گویند! ماجرا خیلی جالب‌تر از این حرف‌هاست. در واقع، صدایی که شما موقع حرف زدن یا خواندن از خودتان می‌شنوید، با صدایی که به گوش بقیه می‌رسد فرق دارد. این تفاوت، زیر سر سیستم شنوایی ماست و باعث می‌شود وقتی به فایل ضبط شده گوش می‌دهیم، با نسخه‌ای از صدایمان روبه‌رو شویم که برایمان کمی غریبه است.

بیایید در ادامه ببینیم این تفاوت دقیقا از کجا می‌آید و چرا شنیدن صدای خودمان گاهی این‌قدر عجیب به نظر می‌رسد.

چرا صدای خودمان را متفاوت می‌شنویم؟

اول از همه باید یک باور اشتباه را کنار بگذاریم: اینکه فکر می‌کنیم صدای ضبط شده خراب است و فقط صدایی که خودمان هنگام صحبت کردن می‌شنویم، نسخه واقعی و اصلی ماست! حقیقت این است که هر دو صدا واقعی هستند، اما از دو مسیر متفاوت به مغز ما می‌رسند.

وقتی حرف می‌زنید یا آواز می‌خوانید، صدا هم از طریق هوا و هم از طریق ارتعاشات استخوان‌های سر به گوش داخلی شما می‌رسد. اما دیگران، فقط و فقط صدای شما را از طریق امواج صوتی منتشرشده در هوا می‌شنوند.

همین تفاوت ساده باعث می‌شود صدایی که در ذهن دارید، معمولا بم‌تر، گرم‌تر و پرتر از صدای ضبط شده باشد؛ و چون ذهن ما از کودکی به این نسخه عادت کرده، وقتی فایل ضبط شده‌مان را می‌شنویم، انگار با یک غریبه روبه‌رو شده‌ایم که صدایش به نظرمان عجیب و غیرعادی می‌آید.

صدا چطور به گوش ما می‌رسد؟ (رسانش هوایی و استخوانی)

وقتی صحبت می‌کنید یا آواز می‌خوانید، صدای خودتان را از دو مسیر به گوش داخلی می‌رسانید: یکی از راه هوا و دیگری از طریق لرزش استخوان‌های سر. در شنوایی شناسی به این دو مسیر، هدایت هوایی و هدایت استخوانی می‌گویند.

۱. مسیر هوایی (همان مسیری که بقیه می‌شنوند)

تارهای صوتی در حنجره می‌لرزند و صدا از دهان خارج می‌شود. این موج صوتی در هوا پخش می‌شود و بخشی از آن به گوش خودتان می‌رسد. ارتعاشات بعد از عبور از مجرای گوش، پرده گوش را به لرزه درمی‌آورند و به حلزون گوش داخلی می‌رسند. این دقیقا همان مسیری است که دیگران برای شنیدن صدای شما از آن استفاده می‌کنند؛ پس صدای ضبط شده، در واقع همان صدایی است که بقیه از شما می‌شنوند.

۲. مسیر استخوانی (علت متفاوت شنیدن صدای خودمان!)

این مسیر، همان راز تفاوت است. وقتی صحبت می‌کنید، ارتعاشاتی در بافت‌های سر و استخوان‌های جمجمه ایجاد می‌شود. این لرزش‌ها از طریق ساختارهای استخوانی، بدون اینکه از گوش خارجی و میانی عبور کنند، مستقیم به حلزون گوش می‌رسند.

نکته کلیدی اینجاست: مسیر استخوانی در انتقال فرکانس‌های پایین و بم بسیار قوی‌تر عمل می‌کند. به همین دلیل است که وقتی در حال حرف زدن هستید، صدایتان برای خودتان عمق و گرمای بیشتری دارد.

در واقع، صدایی که در سرتان می‌شنوید، ترکیبی از این دو مسیر است. برای همین وقتی ضبط صدای خودتان را می‌شنوید، آن عمق و گرمای ناشی از استخوان‌ها حذف شده و صدا برایتان نازک‌تر و غریبه به نظر می‌رسد.

چرا میکروفون، صدای ما را جور دیگری ثبت می‌کند؟

جواب ساده است: میکروفون بیرون از سر ما قرار دارد! این دستگاه فقط امواج صوتی پخش‌شده در هوا را می‌گیرد و طبیعتا به لرزش‌هایی که در استخوان‌های جمجمه ما می‌پیچد دسترسی ندارد.

بنابراین، وقتی صدایتان را ضبط می‌کنید، تمام آن گرما و عمقی که استخوان‌های سر به صدایتان می‌دادند حذف می‌شود و فقط صدای هوایی باقی می‌ماند؛ یعنی دقیقا همان صدایی که دیگران از شما می‌شنوند. به همین خاطر است که صدای ضبط شده در مقایسه با صدایی که همیشه در سرتان می‌شنوید، به نظرتان نازک‌تر، زیرتر و حتی کمی بی‌روح می‌آید.

اما بخش دیگر ماجرا به عادت ذهنی ما برمی‌گردد. مغز ما یک عمر با صدایی که در سرمان می‌پیچد زندگی کرده است. روبه‌رو شدن با صدای ضبط شده، درست مثل این است که همیشه چهره‌تان را در آینه دیده باشید و ناگهان یک عکس بدون قرینه از خودتان ببینید! صورت همان صورت است، اما چون با تصویر همیشگی ذهنتان فرق دارد، در نگاه اول برایتان غریبه و عجیب به نظر می‌رسد.

برای هنرجویان آواز، این موضوع یک نکته کلیدی است. ضبط کردن تمرین‌ها و گوش دادن به آن‌ها، بهترین راه است تا از صدای ذهنی خودتان فاصله بگیرید و دقیقا همان چیزی را بشنوید که به گوش مخاطبتان می‌رسد.

بالاخره کدام صدا واقعی است؟

پاسخ به این سوال بستگی به این دارد که منظورتان از صدای واقعی چه باشد!

هم صدایی که موقع حرف زدن در سرتان می‌شنوید واقعی است و هم صدایی که میکروفون ضبط می‌کند؛ تفاوت این دو فقط در زاویه و مسیر شنیدن آن‌هاست.

اما اگر می‌خواهید بدانید وقتی صحبت می‌کنید یا آواز می‌خوانید، دیگران چه صدایی از شما می‌شنوند، فایل ضبط شده معیار بسیار دقیق‌تری است؛ چون گوش شنونده هم درست مثل میکروفون، فقط صدای پخش شده در هوا را دریافت می‌کند. (البته یادتان باشد که کیفیت میکروفون گوشی و اسپیکر هم بی‌تاثیر نیست و یک ضبط معمولی، همیشه تمام لطافت و جزئیات صدای شما را نشان نمی‌دهد).

پس به جای اینکه از صدای ضبط شده‌تان فراری باشید یا فکر کنید صدایتان ایراد دارد، به آن به چشم یک آینه صوتی نگاه کنید. این تغییر نگاه، به خصوص برای کسانی که آواز و صداسازی کار می‌کنند بسیار مهم است؛ چرا که یک خواننده در نهایت باید بداند صدایش برای شنونده چطور به گوش می‌رسد، نه فقط برای خودش!

از ضبط تا پخش؛ چه عواملی کیفیت صدای ضبط شده را تغییر می‌دهند؟

گفتیم که تفاوت اصلی صدای درونی و صدای ضبط شده به مسیر انتقال صدا برمی‌گردد؛ اما این تمام ماجرا نیست! گاهی صدای واقعی شما در فضا بسیار زیباست، اما در فایل ضبط شده چنگی به دل نمی‌زند. دلیلش این است که صدا تا وقتی از گوشی یا کامپیوتر پخش شود و به گوش شما برسد، از چند فیلتر مختلف عبور می‌کند که هرکدام می‌توانند رنگ و کیفیت آن را تغییر دهند:

 کیفیت میکروفون: همه میکروفون‌ها مثل هم نیستند. میکروفون‌های معمولی (مثل میکروفون موبایل) برای مکالمه طراحی شده‌اند، نه آواز! به همین دلیل ممکن است نتوانند تمام ظرافت‌ها و فرکانس‌های بم یا زیر صدای شما را دقیق ثبت کنند.

 فاصله و محیط ضبط: اینکه چقدر با میکروفون فاصله دارید و کجا ایستاده‌اید، نتیجه را کاملا عوض می‌کند. مثلا خواندن در یک اتاق خالی و بدون فرش، باعث می‌شود صدا بپیچد و تیز شود؛ اما اتاقی که پرده، فرش و مبل دارد، صدای بسیار گرم‌تر و طبیعی‌تری به شما تحویل می‌دهد.

فشرده‌سازی در برنامه‌ها: خیلی از پیام رسان‌ها (مثل تلگرام و واتس‌اپ) یا برنامه‌های ضبط صدا، برای اینکه حجم فایل کم شود و راحت‌تر ارسال گردد، صدا را فشرده می‌کنند. در این فرایند، بخش زیادی از جزئیات و لطافت صدای شما عملا حذف می‌شود.

آموزش خوانندگی با استاد مهران مبینی

اسپیکر یا هدفون: وسیله‌ای که با آن به صدایتان گوش می‌دهید بسیار مهم است. اسپیکرهای کوچک موبایل اصلا توانایی پخش فرکانس‌های بم و پرحجم را ندارند. اگر به همان فایل صوتی با یک هدفون با کیفیت گوش بدهید، متوجه می‌شوید که صدایتان چقدر پرتر و طبیعی‌تر است.

خلاصه اینکه یک فایل صوتی ضبط شده با موبایل، همیشه تصویر کاملی از زیبایی‌ها و توانایی‌های صدای شما نیست. پس وقتی به تمرین‌های ضبط شده‌تان گوش می‌دهید، حتما محدودیت‌های گوشی و محیط را هم در نظر بگیرید و صرفا از روی یک ویس ساده، کیفیت صدایتان را قضاوت نکنید!

چگونه به شنیدن صدای ضبط شده خودمان عادت کنیم؟

خبر خوب این است که این حس بیگانگی همیشگی نیست! مغز ما انعطاف پذیر است و با تکرار و شنیدن مداوم، کم کم با این نسخه از صدا هم آشنا می‌شود؛ طوری که بعد از مدتی، شنیدن صدای ضبط شده‌تان دیگر برایتان عجیب یا ناخوشایند نخواهد بود.

اگر می‌خواهید در مسیر یادگیری آواز یا فن بیان پیشرفت کنید، ضبط کردن تمرین‌ها یکی از بهترین ابزارهای آموزشی شماست. برای اینکه راحت‌تر با صدایتان کنار بیایید و از این کار بهترین نتیجه را بگیرید، این چند نکته ساده را امتحان کنید:

منظم ضبط کنید، نه گاه به گاه: گوش دادن به صدای خودتان را به یک عادت روزانه یا هفتگی تبدیل کنید. هر بار چند دقیقه از تمرین آواز یا صحبت کردنتان را ضبط کنید و بشنوید تا گوش و ذهنتان به این صدا عادت کند.

دفعات اول فقط بشنوید و قضاوت نکنید: در همان بارهای اول، دنبال ایراد گرفتن از خودتان نباشید. طبیعی است که در ابتدا تمام حواستان پرت تفاوت این صدا با صدای ذهنی‌تان بشود؛ پس به خودتان زمان بدهید.

هر بار روی یک نکته تمرکز کنید: وقتی می‌خواهید تمرینتان را تحلیل کنید، به همه چیز با هم فکر نکنید. یک بار فقط به واضح بودن کلمات دقت کنید، بار دیگر به ریتم و کشش نت‌ها، و دفعه بعد به کوک بودن صدایتان. این کار جلوی کلافه شدن شما را می‌گیرد.

شرایط ضبط را ثابت نگه دارید: سعی کنید همیشه در یک اتاق مشخص (ترجیحا جایی که فرش و پرده دارد و صدا نمی‌پيچد) و با فاصله ثابتی از میکروفون گوشی تمرین کنید. این کار کمک می‌کند پیشرفت واقعی صدایتان را در طول زمان منصفانه‌تر مقایسه کنید.

یادتان باشد دیگران به این صدا عادت دارند: صدایی که در گوشی می‌شنوید فقط برای خود شما غریبه است! دوستان و اطرافیانتان از روز اول شما را با همین صدا شناخته‌اند و دوست داشته‌اند؛ پس صرفا به خاطر ناآشنا بودن این صدا، به آن نمره منفی ندهید.

فراموش نکنید که برای یک هنرجوی آواز، ضبط کردن صدا فقط برای عادت کردن نیست؛ بلکه مثل یک ذره بینی عمل می‌کند که نقاط قوت و ضعف اجرای شما را خیلی شفاف نشانتان می‌دهد.

سخن پایانی

در نهایت، تفاوت صدای درون سر با صدای ضبط‌شده یک پدیده‌ی کاملا طبیعی است و نیازی نیست نگران آن باشید. این موضوع فقط به خاطر تفاوت در نحوه‌ی انتقال صدا به گوش ماست و هیچ ارتباطی با کیفیت یا ایراد حنجره شما ندارد.

با تمرین و شنیدن مداوم فایل‌های صوتی، به مرور به این صدا عادت می‌کنید و می‌توانید به دیده‌ی یک ابزار تمرینی مفید به آن نگاه کنید. اگر دوست دارید این مسیر را اصولی‌تر ادامه دهید و روی تقویت صدایتان کار کنید، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به پکیج آموزش مبانی صداسازی و خوانندگی با تدریس استاد مهران مبینی در سایت نت به نت بیندازید تا قدم‌های بعدی را با خیال راحت‌تر بردارید.

نویسنده: محمد حنطه ای