آشنایی با تکنیکهای مضراب و انگشت گذاری در تار و سه تار

  • انتشار1397/07/19
  • 2نفر
  • 1236بازدید
آشنایی با تکنیکهای مضراب و انگشت گذاری در تار و سه تار

در حالت کلی تکنیکهای تار و سه تار را میتوان به دو بخش تکنیکهای دست راست و تکنیکهای دست چپ تقسیم کرد . که در ادامه بیشتر توضیح داده خواهد شد . تکنیکهای دست راست را به انواع مضراب و تکنیکهای دست چپ را به انواع انگشت گذاری اختصاص میدهیم . جدای از نام تکنیک میتوان نام « زینت » را برای موارد به کاربرد . علت اینکه میگوییم زینت این است که با پیاده سازی آنها روی نت ها ، حس بهتری را در هنگام نواختن ایجاد میکنید و این باعث میشود خودتان و آن مخاطبی که آهنگ شما را میشنود بیشتر لذت ببرد . مثال نقاشی را برای شما میزنم . تصور کنید یک نقاش طرحی را به صورت ساده و بدون رنگ و سایه بکشد و طرح خام را نشانتان بدهد . آن طرح فاقد حس و حال و روح اثر خواهد بود . اما اگر آن طرح را رنگ آمیزی کند ، سپس سایه های آن را ایجاد کند ، آن طرح روح میگیرد و دیدن آن برای شما لذت بخش تر و قابل درک تر خواهد بود . زینت در تار و سه تار هم نقش همان رنگبندی را در نقاشی دارد . اکنون به تفصیل انواع تکنیک مضراب و انگشت گذاری را برای شما بیان میکنم .

 

تکنیکهای مضراب در تار و سه تار

 

پیش از آغاز این مقاله متذکر میشوم که تمام تکنیکهای تار و سه تار مشترک است . فقط تفاوتی که دارند در مضراب راست و چپ میباشد .

 

مضراب راست و چپ : در سه تار مضراب راست از پایین به بالا می آید اما مضراب تار از بالا به پایین . این موضوع در مورد مضراب چپ هم صدق میکند . در سه تار مضراب چپ از بالا به پایین می آید و در تار از پایین به بالا می آید . به زبان ساده تر مضراب چپ همان برگشت مضراب راست است .

 

 

مضراب ریز : ریز را میتوان به این صورت تعریف کرد . تسلسلی است از راست و چپ های پیاپی در یک زمان مشخص . که علامت مشخصه آن به صورت حرف T  انگلیسی میباشد . به عنوان مثال اگر روی یک نت « سفید » این علامت قرار گرفت به اندازه 2 ثانیه ریز میزنید . سرعت راست و چپ ها بستگی به توانایی نوازنده دارد . هرچه سرعت ریز بالاتر باشد آن نت زیباتر بیان میشود . جهت بهبود مضراب ریز و افزایش کیفیت آن ، قبل از اجرای تمریناتتان 10 دقیقه مضراب ریز را تمرین کنید . به این صورت که از سرعت آرام شروع کنید و کم کم به آن سرعت دهید .

 

 

 

 

 

چپ ریز : تکنیکی است که از ترکیب چپ و ریز به وجود می آید و در آن اول مضراب چپ میزنیم سپس  بعد از یک مکث کوتاه « نیم ثانیه » ریز را اجرا میکنیم . دقت نمایید شروع ریزتان با مضراب راست باشد . علامت اختصاری چپ ریز به این صورت است .

 

 

 

 

 

تک ریز : تک ریز یا نام دیگرش راست ریز است ، برای اجرای این تکنیک ، ابتدا یک مضراب راست میزنید و پس از زمان کوتاهی مثلا نیم ثانیه شروع به ریز زدن میکنید . دقت داشته باشید که ریزتان را با مضراب چپ شروع کنید . 

 

 

 

 

مضراب درّاب :  به سه مضراب « راست ، چپ ، راست »  به صورت پی در پی  مضراب درّاب گفته میشود . مضراب دراب را میتوان روی یک نت یا سه حتی سه نت اجرا کرد . اگر بخواهیم الگویی برای سرعت آن در نظر بگیریم ، درّاب با سرعتی معادل سه لاچنگ اجرا میشود. زیبایی مضراب دراب به این است که با سرعت اجرا شود  . طبق تئوری اگر بخواهیم به مضراب دراب نگاه کنیم ، دو مضراب اول سه لاچنگ اجرا میشوند و نت آخری دولاچنگ خواهد بود .  دربعضی  کتابها علامت دراب به صورت M  انگلیسی و در کتاب ردیف میرزاعبدالله به صورت دو نقطعه  است  . علامت ابداعی استاد حسین علیزاده به صورت سه نت « راست - چپ  - راست » سوار بر هم میباشد که میتوان گفت این علامت مطلوبتر است . در شکل ریز علامت های مضراب دراب مشخص شده است . 

 

 

 

درّاب چپ : تکنیک درّاب چپ ، ترکیبی از یک « تک ریز » و یک راست اضافه برآن است . به این صورت که ابتدا یک مضراب راست میزنید و سپس یک « چپ - راست - چپ - راست » متوالی را اجرا میکنید . علامت مشخصه آن به صورت یک علامت درّاب معکوس است .

 

 

 

 

 

درّاب کنده : روش اجرای این تکنیک به دو صورت است  1- هم زمان « درّاب و کندن » اجرا میشود  2 - ابتدا درّاب میزنیم  سپس تکنیک کندن را اجرا میکنیم .  

 

 

 

 

درّاب کمان : تلفیق درّاب و کمان است . به این صورت اجرا میشود که ، روی مضراب راست آخر درّاب تکنیک کمان را اجرا میکنید . تکنیک « درّاب کمان »  را میتوان روی نت های قبلی و بعدی اجرا کرد . در ادامه مقاله با تکنیک کمان آشنا میشوید . علامت مشخصه تکنیک « درّاب کمان » به صورت زیر است . یک علامت کمان که روی آن یک علامت درّاب سوار است . 

 

 

 

 

شلال : مضراب شلال متشکل از چهار ، مضراب  پیوسته میباشد که به صورت « راست – چپ – راست – چپ » اجرا میشود . سه مضراب اولی به عنوان زینت و مضراب آخری به خاتمه دهنده اجرا میشود . در شلال مضراب چپ آخری ، قوی تر نواخته میشود . مضراب شلال مضرابی چهار بخشی است که میتوان آن را روی چهار نت اجرا نمود اما معمولاً روی دو نت اجرا میشود . به تعبیری میتوان با اجرای شلال های پی در پی تشکیل یک چهارمضراب را داد  . علامت شلال به صورت دو M  به هم چسبیده است . که بیان کننده چهار علامت راست و چپ بهم وصل شده میباشد .  

 

 

آنالیز مضرابهای ریز ، درّاب و شلال از دیدگاه تئوری در شکل زیر

 

 

 

 

 

 

تکنیکهای انگشت گذاری در تار و سه تار

 

 

تریل : نام دیگر آن ریز اشاره است که معمولا علامت مشخصه آن « tr » است . هرگاه علامت تریل کنار نتی قرار بگیرد ، به اندازه کشش همان نت با اشاره های پی در پی به نت بعدی به وسیله مضرابهای راست و چپ اجرا میشود . تریل معمولا با مضراب چپ خاتمه میپذیرد .

 

 

 

اشاره : به حرکتی بدون مضراب گفته میشود که نت مذبور بدون اینکه مضرابی برایش زده شود اجرا میشود . یعنی روی نتی که علامت اشاره روی آن قرار دارد مضراب میزنید و سپس با ادامه صدای آن یا همان طنین آن پرده بعدی را میگیرید . اشاره فقط مختص به نت قبل و بعد نیست . میتوان به چند نت قبل و بعد هم اشاره کرد که این بستگی به قطعه ای دارد که مینوازید . جزئیات را داخل نتی که مینوازید برای ما مشخص میکنند. با توجه به شکل زیر مفهوم اشاره را بهتر درک خواهید کرد . دقت کنید نت « لا » با مضراب راست اجرا میکنیم بعد با  ادامه طنین صدای لا به نت « سی » اشاره میکنیم  .

 

 

 

اشاره را میتوان یک سر گروه نامید که تکیه و در بعضی مواقع خط اتصال هم به اشاره تبدیل میشود مانند شکل بالا که در قسمت بعد به تفصیل در مورد آن صحبت میکنیم . در مورد علامت مشخصه « اشاره » باید عنوان کنم که استاد حسین علیزاده « نت سر باریک » را در کتابهای آموزشی خود قرار داده اند و در کتاب ردیف میرزا عبدالله از علامت « آکسان » استفاده شده . توجه داشته باشید اگر سر آکسان سمت راست بود به نت بعدی «نت زیرتر» اشاره میشود و اگر سر آکسان سمت چپ بود به نت قبلی «نت بم تر» اشاره میشود . اگر تعداد نتهایی که قرار است به آن اشاره شود زیاد بود یا قرار بود به فواصل بالاتر اشاره شود ، بهتر است از نت سر باریک برای نگارش نتها استفاده شود . به دلیل درک بالاتر و سهولت در نت نویسی . در شکهای پایین تکنیک اشاره به همراه روش اجرای آنها را مشاهده میکنید .  در تصویر اول شکل سمت راست ، دو نت سر باریک باید با تکنیک اشاره اجرا شود . یعنی اولی که فا است و معمولی نواخته میشود . اما آن دو نت فا بعدی باید به نت بعدی یعنی « سل » اشاره شود . در شکل سمت چپ علامت « آکسان را میبینید ، آنها هم به سل اشاره میشوند . 

 

 

 

 

 

خط اتصال : خط اتصال یعنی نتی را به نت دیگر وصل کنیم . حال اگر نت مبدأ چنگ یا کوچکتر از آن بود و زیر آنها خط اتصال داشت . به نت مبدأ « اشاره » میکنیم . مانند شکل زیر

 

 

و اما اگر نت مبدأ سیاه یا بزرگتر از آن بود « مثلا سفید یا گرد »  نت ها را با ریز به هم وصل میکنیم مانند شکل زیر .

 

برای اینکه مطلب را کاملتر بیان کنم . تصویر دیگری را برایتان آماده کرده ام . در تصویر زیر، سه نت را مشاهده میکنید که با خط اتصال به نت دیگر وصل شده اند . سمت چپی با ریز معمولی ، وسطی با تک ریز و سمت راستی با چپ ریز . همانطور که در بالا اشاره کردم ، اگر نت مبدا سیاه یا بزرگتر از آن بود به وسیله ریز به نت بعد وصل میشود . الان در هر سه شکل نت مبدا سیاه است . پس سیاه را با ریز به چنگ وصل میکنید . 

 

 

 

 

تکیه : همانطور که از اسمش پیداست باید به نت بعدی تکیه بزنیم و به این صورت اجرا میشود که بعد از نواختن نت اصلی به نت بعدی آن اشاره میکنیم . میتوان به چند نت بعدی هم اشاره کرد . اما بهتر است تکیه فقط روی نت بعدی انجام شود . تکیه زیر مجموعه اشاره است که علامت مشخصه اصلی آن شکل « ساکن » است . اما در بعضی کتابها از آکسان یا در کتاب استاد علیزاده از یک ساکن که یک هفت روی آن سوار شده است استفاده میشود . مانند شکل زیر . 

 

 

نکته : در شکل زیر چند نت به هم پیوسته را نشان میدهد که قرار است تکیه بخورد . از هر نت دو عدد داریم . به عنوان مثال وقتی پرده « ر » را گرفتید و مضراب زدید . به نت بعد یعنی « می » اشاره میکنید . دقت کنید بالای هر هشت نت علامت تکیه دارد . برای بقیه نت ها نیز از همین روش استفاده کنید . 

 

 

 

 

 

ویبره یا مالش : ویبره یا مالش ایجاد نوانس هایی است که  با چپ و راست کردنهای خفیف انگشت روی سیم اتفاق می افتد و صدای نتی را که مینوازیم از حالت خشکی و بی روحی بیرون می آورد . ویبره در سه تارو تار معمولا به صورت افقی انجام میشود یعنی در راستای عرض دسته ساز . اما در سازهایی مثل عود یا یا ویولن که پرده ندارند ، ویبره به صورت عمودی در راستای طول دسته انجام میشود . البته انجام ویبره را در دوحالت افقی و عمودی میتوان انجام داد . این بستگی به توانایی نوازنده دارد . اصولا جای ثابتی برای مالش ها نمیتوان در نظر گرفت . این نکته برای کلیه تکنیک ها صادق است . بیشتر به حس نوازنده  و به سرعت اجرای قطعه در حال اجرا بستگی دارد . علامت مشخصه آن Vib است . هر کجا نیاز بود کنار آن نت علامت ویبره را قرار میدهند . نوع دیگر ویبراسیون در سه تار این است که دستتان را بالای سوراخهای صفحه بالا و پایین ببرید . با اینکار ویبره ای غیر فیزیکی در ارتعاشات صدای تولید شده توسط سیمها ایجاد میکنید . این تکنیک روی تار به این صورت اجرا میشود که با نرمی زیر انگشت شصت ، فشارهایی خیلی نا محسوس روی خرک ایجاد میکنید که باعث نوانسهای زیبایی در صدای تولید شده میشود . 

 

 

 

کندن : کندن یا پنجه کاری عبارتست از ضربه چکشی روی سیم مورد نظر و جابجایی آن به صورت خیلی سریع . همانطور که از اسم این تکنیک پیداست وقتی چکش وار به سیم ضربه زدید انگشت را روی سیم بکنید . برای کندن جای مشخصی مد نظر نیست و حرکت کندن به هر سیمی میتواند بخورد . این تکنیک توسط استاد علینقی وزیری ابداع شده  . البته اگر از روی نت بنوازید با علامت ، زیر نت مورد نظر مشخص میکند و برای شما شماره انگشتی را که باید با آن تکنیک کندن را اجرا کنید مشخص میکند . 

 

 

 

 

کنده ریز : وقتی علامت کنده ریز بالای نتی قرار گرفت ، ابتدا نت مذبور را میکنیم و سپس ریز را اجرا میکنیم . مثلا اگر روی « می » علامت کنده ریز بود ، ابتدا « فا » را میکنیم و سپس روی « می » ریز میزنیم .  شکل آن به صورت زیر است 

 

 

 

 

پژواک : به اشاره های پیاپی به نت بعد یا نت قبل در فاصله زمانی همان نت « پژواک » گفته میشود . پژواک با یک مضراب اجرا میشود . تفاوت آن با تریل در این است که در تریل  همزمان با اشاره های پیاپی مضراب چپ و راست هم انجام میشود اما در پژواک فقط یک مضراب میخورد و با نوانس یا طنین صدای یک مضراب به نت بعدی اشاره های پیاپی زده میشود .

 

 

تک به دو :  تک به دو و تک به « سه و چهار و پنج » از تکنیکهای ابداعی استاد علیزاده است و هر پنج تا از یک خانواده هستند . تک به دو حرکتی است که با یک مضراب ، دو نت اجرا میشود . در این تکنیک میتوان به نت قبلی و همچنین به نت بعدی اشاره کرد . تفاوت بین تک به دو و اشاره در این است که در اشاره نتی که به آن شاره میشود با نت اصلی از هم مستقل هستند . اما در در تک به دو نت اصلی و نتی که باید به آن اشاره کرد یک حرکت حساب میشوند . تک به دو را به چهار حالت میتوان اجرا کرد . 1- به صورت اشاره  2- به صورت تکیه 3- به صورت کندن 4- به صورت گلیساندو

 

تک به سه : به اجرای سه نت با یک مضراب تک به سه میگویند . برای اجرای تک به سه ، انگشت سوم به صورت چکشی و کندن عمل میکند و انگشت دوم که در جای خود قرار دارد ، عمل کندن را انجام میدهد .

 

تک به چهار: به اجرای چهار نت با یک مضراب تک به چهار میگویند . تک به چهار به همان روش تک به سه اجرا میشود ، در تکنیک تک به چهار میتوان از تکنیکهای گلیساندو یا کندن هم استفاده کرد . مثلا نت اولی را گلیساندو اجرا کنیم و سه نت بعدی را انگشت گذاری کنیم . و یا تمام چهار نت را کنده کاری کنیم ( فراموش نکنید همه با یک مضراب انجام میشود ) .

 

تک به پنج : به اجرای پنج نت با یک مضراب تک به پنج میگویند .  تقسیمات چگونگی اجرای این پنج نت را در نت قطعه ای که مینوازید برای شما مشخص میکند . مثلا دو نت آن میتواند با گلیساندو اجرا شود و سه نت بعدی انگشت گذاری شود . یا سه نت آن کنده کاری شود و دو نت بعدی اشاره شود . و حالات های دیگر . هیچ محدودیتی در نوع تکنیکهای اجرای تک به پنج نیست .

 

 

 

گلیساندو : به لیز خوردن یا سُر دادن انگشت از پرده ای به پرده دیگر گلیساندو میگویند . این تکنیک در اکثر سازهایی که انگشت گذاری دارند به کار میرود . علامت مشخصه آن به صورت زیر است . با توجه به شکل زیر هنگامی که روی پرده « فا » مضراب زدید ، با ادامه همان صدا انگشت را روی روی دسته میکشید تا به پرده « دو» برسید .

 

 

 

 

خراش : از تکنیکهای ابداعی استاد علیزاده میباشد . روش اجرای آن به این صورت است که در سه تار با پشت ناخن به صورت درست باز از روی تمام سیمهای گذر میکنیم و در تار بر عکس از پایین به سمت بالا روی تمام سیم ها عبور میکنیم . خراش میتواند به انگشت گذاری هم ختم شود به این صورت که بعد از اجرای خراش روی یکی از پرده ها ختم میشود . یا حتی میتوان روی چند پرده خراش را اجرا کرد . علامت مشخصه خراش به شکل زیر است

 

 

 

 

تک سیم : این روش مضراب زدن از ابداعات استاد احمد عبادی است . در قطعه های آوازی  کاربرد دارد . و معمولا پس از جمله های پر مایه « از نظر بلندی صدا و طنین های زیاد » به کار میرود و حس و حال شیرینی به قطعه ما میدهد . روش نواختن آن با پشت ناخن است . 

 

 

 

 

تکنیک های « کمان » : کمان را هم میتوان به نوعی از زیر مجموعه های اشاره دانست.  هرگاه کمان یا همان حرف U  انگلیسی بالا نتی قرار گرفت ، به نت قبلی « نت بم تر» خود اشاره میشود و سپس روی همان نت برمیگردد . و اگر کمان روی نت رو به پایین بود « U معکوس » آنگاه به نت بعدی « نت زیرتر » خود اشاره میشود و سپس روی همان نت برمیگردد . توجه کنید این اتفاقات تنها با یک مضراب زدن می افتد . علامت کمان به صورت زیر است . 

 

 

 

 

 

 

کمان ریز : در این تکنیک ابتدا به نت بعد یا قبل کمان میزنیم و سپس بعد از برگشت از کمان ، روی نت اصلی ریز میزنیم . علامت مشخصه « کمان ریز» به صورت زیر است 

 

 

 

 

 

کمان اشاره : در این تکنیک ابتدا به نت قبل یا بعد کمان میزنیم ، سپس با توجه به علامت آکسان بالای کمان اشاره میکنیم . معمولا جهت کمان با اشاره جهت معکوس دارد . مثلا اگر کمان روبه بالا باشد یعنی به نت قبلی خود اشاره شود و برگردد . آکسان روی کمان اشاره به سمت راست دارد یعنی به نت بعدی اشاره میشود . علامت مشخصه آن به صورت زیر است .

 

 

نظر دهید (برای اعضا)

به این مورد امتیاز بدهید

Captcha

نظرات (2)

میثم مزرعتی حسنارودی

تاریخ ارسال :1397/07/24

فوق العاده بود من خیلی دنبال این چنین مطلبی می گشتم ولی هیچ جا پیدا نمی شد، خستهههههههههههه نباشیدددددددددد به شما استاد عزیز

سیدابوالفضل حسینی

تاریخ ارسال :1397/08/13

استاد واقعا شما بی نظیر هستید.ممنون بابت این همه وقتی که میزارید

0